Članci
Sedam samuraja i Veliki atraktor
Jan 22nd
Naivna predstava o napretku nauke kao linearnoj akumulaciji ljudskog saznanja gde kako vreme prolazi sve bolje i bolje razumemo svaki fenomen, krećući se neumitno u pravcu kognitivnog raja potpunog razumevanja “prirode i društva” je karikatura koja se, nažalost, isuviše često shvata ozbiljno. Od sumraka logičkog pozitivizma Bečkog kruga koji je želeo da izjednači naučne sa istinitim iskazima prošlo je već podosta decenija, ali osnovne lekcije iz te istorijske i filozofske epizode nisu nažalost još uvek naučene i to ne samo u široj javnosti. Ovo potiče delimično iz raznih vidova ideološke indoktrinacije kojima su veliki delovi sveta bili izloženi tokom 20. veka, a delimično iz nedostatka liberalnog obrazovanja koje je opšti problem čovečanstva. Stoga svaki primer iz praktične nauke koji je dovoljno dobro proučen i dokumentovan valja često ponovo sagledati u celini istorijskog i epistemološkog konteksta. Jedan od takvih primera koji igra ključnu ulogu u praktičnoj astronomiji i neprestano je dobijao na značaju tokom protekle dve decenije jeste otkriće kosmološke strukture na velikoj skali i polja sopstvenih brzina galaksija. Ove dve naizgled različite stvari su zapravo avers i revers jednog istog otkrića, koje je učinjeno u prvoj polovini 1980-tih godina, preliminarno saopšteno na konferenciji 1986, a u finalnom obliku se pojavilo u istraživačkoj literaturi tokom 1987. godine, što opravdava donekle jubilarni karakter ovog teksta. Istovremeno, ova priča dosta govori o statusu žena u savremenoj nauci (i njegovom značajnom poboljšanju tokom poslednjih decenija).
Homogenost, izotropija
Tokom 1920-tih godina britanski su kosmolozi Edington i Miln kodifikovali uobičajenu pretpostavku o homogenosti i izotropiji svemira pod uzvišenim nazivom “kosmološki princip”. Kosmološki princip, dakle, podrazumeva da je okolina svake tačke u svemiru u proseku ista (homogenost) i da u svakom pravcu na nebu vidimo u proseku istu sliku(izotropija). Očigledno je da je, barem po tvrdim pozitivističkim načelima koja su u doba rađanja moderne kosmologije bila daleko prisutnija nego što su danas, kosmološki princip metafizički iskaz, jer nema načina da ga empirijski proverimo, pošto ne možemo otići u neku udaljenu galaksiju i proveriti homogenost svemira tamošnjim posmatranjima! Sa druge strane, kosmološki princip se pokazao nezaobilaznim, jer bez dovoljno visokog stepena simetrije koji on uvodi, rešavanje ionako preteških Ajnštajnovih jednačina gravitacionog polja za univerzum kao celinu bilo bi potpuno bezigledan poduhvat. A veliki uspeh Ajnštajnovih jednačina i na njima izgrađenih kosmoloških modela nesumnjivo svedoči o dobrom funkcionisanju ovog principa.
About Milan Ćirković
Milan M. Ćirković (1971) je naučni savetnik Astronomske opservatorije u Beogradu, vanredni profesor na Prirodno-matematičkom fakultetu pri Univerzitetu u Novom Sadu i Research Associate na Future of Humanity Institute, Oxford University. Odbranio je doktorat iz fizike na Državnom univerzitetu Njujorka u Stoni Bruku u SAD 2000. godine, gde je prethodno magistrirao iz astro i geo-nauka 1995. godine. Njegovi glavni istraživački interesi su u oblastima kosmologije, astrobiologije i filozofije nauke. Objavio je do sada 5 knjiga i oko 160 naučnih, stručnih i preglednih radova u istraživačkim časopisima i u zbornicima radova sa međunarodnih konferencija. Ko-uredio je antologiju Global Catastrophic Risks (Oxford University Press, Oxford, 2008), koja je pozitivno ocenjena i predstavljena u svim svetskim naučnim glasilima, uključujući Nature i Science. Preveo više naučno-popularnih knjiga na srpski jezik, između ostalog i slavno delo Ser Rodžera Penrouza Carev novi um (Informatika, Beograd, 2001).
Web | More Posts (4)Share and Enjoy
MALI JE SVET ALI JE FIZIKA VELIKA (a neki fizičari su debeli)
Jan 7th
Kao najfundamentalnija od nauka, fizika zaista pokriva širok opseg fenomena. To i ne treba da čudi – samo ime oblasti dolazi od grčke reči koja znači priroda. Iz “fizikocentričnog” rakursa – prirodne nauke i fizika to je jedno te isto. Naravno, kada su skale na kojima rade fundamentalni zakoni u jednoj oblasti jako daleko od naših svakodnevnih skala, fizika rađa efektivne zakone i nove discipline. Teško da ćete, polazeći od fundamentalnih zakona kojima se povinuju elementarne čestice, nešto moći da kažete o vodi koja ključa u čajniku – radije ćete stvoriti novu disciplinu primerenu toj skali – čajnikologiju (termodinamiku). Slično se iz fizike izvodi hemija (zanemaruju se objekti koji su bitno manji od jednog atoma), biologiju (izostavljaju se objekti koji nemaju sposobnost samorepliciranja), itd.
No danas se fizika po prvi put počinje ozbiljno prostirati i van opsega prirodnih nauka. Ispostavlja se da morate biti fizičar (ili, ako ne možete, onda bar matematičar) da bi razumeli moderne finansije, da bi razumeli kako izgleda internet, da bi pravilno predvideli kako se šire polne bolesti, da bi razumeli kako izgledaju mreže prijateljstava i druge socijalne mreže, itd. Upravo nam mreža svih glumaca može dati lep uvod u novonastali deo fizike – nauku o mrežama.
Pogledajte sajt http://oracleofbacon.org/ na Univerzitetu u Virdžiniji i upoznaćete se sa svetom glumaca na način na koji to ranije niste mogli. Mreža glumaca je konstruisana po izuzetno jednostavnim pravilima – dva glumca su povezana ako su nekada glumili u istom filmu. Unesite ime i prezime bilo kog glumca i program će izmeriti koliko je njegovo minimalno “udaljenje” od Kevina Bejkona.
Evo nekoliko primera:
- Kevin Bejkon je udaljen 0 koraka (od samog sebe);
- Tom Hanks je udaljen 1 korak (glumio u “Apollo 13” sa Bejkonom);
- Elvis Presley je udaljen 2 koraka (glumio je zajedno sa Džon I. Vilerom u filmu “Live a Little, Love a Little”, dok je Viler igrao u “Apollo 13” sa Bejkonom);
- Sergej Trifunović je takođe udaljen 2 koraka (sa Hose Ramon Rozariom je igrao u “Someone elsećs America”, a ovaj je sa Bejkonom igrao u filmu “Mystic River”
Kao što vidite, nije lako naći glumca koji je mnogo dalje od Bejkona. Probajmo sa glumcima sa početka ere filma. Rudolf Valentino je udaljen 3 koraka, isto toliko je i Čarli Čaplin. Toliko su udaljena i Seka Sablić i Miodrag Petrović Čkalja. Ako ne verujete program vam izbacuje odgovarajuću minimalnu trajektoriju u prostoru svih glumaca: Čkalja je glumio u filmu “Lepa Parada” sa Ljubom Tadićem, koji je sa Harvi Kajtelom glumio u “Vlemma tou Odyssea” (sigurno ste gledali ovaj film), dok je Kajtel igrao sa Bejkonom u “ImagineNew York”. Možete li naći neke “udaljenije” glumce? Lola Novaković je 4 koraka udaljena od Kevina Bejkona. Evo i jedne petice – niko drugi nego Albert Ajnštajn! Neću da vam ispisujem trajektoriju – otidite na sajt i vidite. Sada stvar postaju zanimljivija – možete li naći nekog ko je 7 ili više koraka od Bejkona? Ako uspete pošaljite e-mail na gornji sajt. Verovali ili ne, neko je čak našao i jednog glumca udaljenog 9 koraka!
About Aleksandar Bogojević Aleksandar Bogojević
Dr Aleksandar Bogojević je viši naučni saradnik Instituta za fiziku u Beogradu. Diplomirao u Beogradu, magistrirao na Columbia University, New York, doktorirao na Brown University, Rhode Island, nakon čega je nastavio postdoktorske studije na Institutu Neils Bohr u Kopenhagenu. Devedesetih se vraća u Srbiju, gde se pored istraživačkog rada u oblasti kvantne teorije polja i kompleksnih sistema bavi promocijom i popularizacijom nauke među mladima kroz saradnju sa Istraživačkom stanicom Petnica. U to vreme bio je i izvršni direktor Obrazovnog foruma gde je radio na reformi obrazovanja. Jedan je od osnivača Scientific Computing Laboratory Instututa za fiziku u Beogradu.
Web | More Posts (1)Share and Enjoy
Modalni realizam i Everettovi svjetovi [2. deo]
Dec 31st
Hugh Everett III
I don’t leave the house much
I don’t like being around people
Makes me nervous and weird
I don’t like going to shows either
It’s better for me to stay home
Some might think it means i hate people
But that’s not quite right
Ovim stihovima Mark Everett, sin od Hugh Everetta III, opisao je svoga oca u pjesmi „Things the grandchildren should know“. Čovjeka koji je samo tri godine svoga života posvetio kvantnoj mehanici i u te tri napravio revoluciju. No, pošto ga nitko nije razumio čovjek je odustao od svega i otišao raditi za vojsku; oženio se, imao dvoje djece, živio tihim životom (Mark piše da gotovo nikada nije pričao sa njim, osim kada Hughu nešto ne bi bilo jasno pa bi postavio pitanje), i umro u 51. godini od srčanog udara. Kao zakleti ateist, ima je želju da ga se spali i baci u smeće. Par godina nakon njegove smrti, želja mu je ispunjena. Poslije njegove smrti, kći mu se ubila sa porukom kako ide ocu u paralelni svemir, a žena mu je umrla od tumora. Mark je ostao sam, formirao grupu Eels i postao rock zvijezda.
Dok je bio doktorant na Princetonu, nakon što je završio kemijski inženjering i magistrirao na teoriji igara, mučila ga je upravo ova odijeljenost klasičnog i kvantnog svijeta (točka 6.), a još i više ga je mučio kolaps valne funkcije (2.). Da bi smo mogli raspravljati o tome, moramo malo bolje razumjeti sam princip mjerenja u kvantnoj mehanici; stoga ćemo uvesti misaoni eksperiment u kojem ćemo mjeriti projekciju spina elektrona na os z. Spin je intristično svojstvo koje je toliko neobično da ne odgovara ni Bohrovom principu korenspodencije, tj. ne možemo ga povezati (makar i metaforički) sa ničim što smo vidjeli u klasičnoj fizici (s ničim iz našega iskustva). Iz teorije znamo da stanje spina elektrona, u ovom slučaju, mora biti ili +1/2 (gore) ili -1/2 (dolje). Trećeg rješenja nema. Prije nego izvršimo mjerenje, ovaj sistem opisujemo valnom funkcijom (1):
Share and Enjoy
Modalni realizam i Everettovi svjetovi [1. deo]
Dec 29th
Život je čudna stvar. Kroz život se susretnemo sa raznim situacijama; sa onim radi kojih želimo živjeti vječno, kao i sa onim zbog kojih poželimo da smo mrtvi. I radimo prave stvari. Radimo i greške. Učimo kako živjeti. I na kraju nam, ako smo sretni i ako je vjerovati svim tim biografijama u kojima se opisuju zadnji trenutci, ostaju sjećanja, spomenik našem životu čiju ljepotu procjenjujemo kada se život lagano približava svome kraju. Svatko ima svoju prošlost na koju ne može utjecati. Može je zaboraviti, može se pretvarati da nije tu, ali svatko je ima. No, život postaje još čudnija stvar kada u sve to uključimo Davida Lewisa i Hugh Everetta III, jer tada ne postoji samo jedna prošlost, nego njih beskonačno. Kao i sadašnjosti. Kao i budućnosti. I svaka je stvarna i svaku smo proživjeli, proživljavamo ili ćemo je proživjeti. O tome ćemo govoriti u ovom tekstu.
Koliko ideja toliko svjetova
Vjerujem, kao i Vi, da su se stvari mogle dogoditi na bezbroj različitih načina. No, što to znači? Normalni jezik dopušta parafrazu: stvari su se mogle odigrati na mnoge način osim onog na koji su se odigrale … vjerujem u postojanje entiteta koje bi se mogli zvati ‘načini na koje su se stvari mogle odigrati’. Nazovimo ih ‘mogući svjetovi’.
Dejvid Luis
Ovo je poznati pasus Davida Lewisa, američkog filozofa, kojim je udario temelje modalnog realizma. Modalni realizam je pogled u kojem su svi mogući svjetovi („mogući svjetovi“ je pojam koji se koristi u logici i koji ima apstraktno značenje kod razmatranja vjerojatnosti) postoje i jednako su stvarni kao i ovaj svijet u kojem živimo. To je jedan od šest aksioma na kojem se temelji modalni realizam; ostali se svoda na to da su mogući svjetovi slični našima, ne mogu se reducirati na nešto elementarnije, da pod definicijom „stvaran svijet“ mislimo zapravo na ovaj u kojem jesmo ali to ne znači da su ovi ostali manje stvarni, te da su svi ti mogući svjetovi prostornovremenski izolirani jedni od drugih (jer da nisu, onda bi mogli reći da pripadaju istom svijetu) itd. Dakle, po Lewisu, kada kažemo „x je moguć“ to znači da postoje mogući svjetovi u kojem je x istinit. Ako kažemo „x je nužan“ to znači da je u svim mogućim svjetovima x istinit. Mala digresija, primijetimo kako su i najjednostavniji matematički aparati kao ovaj „x“ vrlo korisni; da sam umjesto iksa stavljao nekakav primjer iz stvarnoga života, sigurno bi mi bio potreban dodatni pasus da ukažem na bit; isto tako bismo mogli svaki matematički rad pretvoriti u stotine stranica teksta, sasvim bespotrebno. Lewis tvrdi da je taj mogući svijet realan jer je logika koja je tvori konzistentna i, uostalom, kako bismo uopće mogli razgovarati da se nešto moglo dogoditi ako taj mogući događaj nije jednako stvaran kao i ovaj što se dogodio.
Share and Enjoy
Kako nastaju Mesečeve mene?
Dec 25th
Pitanje:
Kako nastaju Mesečeve mene?
Šalje: dorotea
Odgovor:
Svetlost koja dolazi sa Meseca nije ništa drugo do Sunčeva svetlost koja se reflektuje sa Mesečeve površine. Kao i svi ostali sateliti, planete i ostala manja tela Sunčevog sistema, Mesec nije samostalni izvor svetlosti. Zbog ovoga je uvek osvetljena tačno polovina Mesečeve površine – polovina Mesečeve kugle koja je u tom trenutku okrenuta ka Suncu.
Od mladog meseca do mladog meseca
Međutim, kako Mesec obilazi oko Zemlje na njenom putu oko Sunca, polovina Mesečeve kugle okrenuta ka Suncu nije uvek ista ona polovina koja se vidi sa Zemlje. Tačnije, trenutak u kome sa Zemlje vidimo celu polovinu Meseca osvetljenu Sunčevom svetlošću samo je jedna faza, odnosno jedna Mesečeva mena – pun Mesec ili uštap, kada vidimo ceo Mesec. Zemlja, Sunce i Mesec tada se približno nalaze na jednoj pravoj liniji, pri čemu se Zemlja nalazi u sredini. Ako u ovoj fazi ova tri tela nađu zaista na jednoj pravoj liniji, nastaje pomračenje Meseca, jer Mesec biva zaklonjen Zemljom od Sunca.
Na svom daljem putu oko Zemlje, kružeći u smeru suprotnom od kazaljke na satu gledano sa severnog pola, Mesec posle oko nedelju dana dođe u takvu poziciju da sa Zemlje vidimo samo levu polovinu Mesečevog diska. Polovina Mesečeve kugle okrenuta Suncu i dalje je osvetljena, ali mi vidimo samo polovinu te polovine, odnosno jednu četvrtinu ukupne Mesečeve površine. Ova faza Meseca naziva se druga četvrt.
Posle oko još nedelju dana, Mesec je mlad. On se tada nalazi približno između Zemlje i Sunca. Ukoliko kažemo da je Suncem osvetljena strana Meseca njegovo lice, u ovoj fazi Mesec je nama okrenut leđima i mi Mesec gotovo da i ne vidimo. U periodu blizu ove faze, on se može uočiti kao tanak srp koji žuri ispred ili kaska odmah iza Sunca po nebu. Takođe, tokom ove faze može se dogoditi da se Mesec nađe tačno između Zemlje i Sunca, kada delom ili potpuno zaklanja Sunčev disk i nastaje pojava koju zovemo pomračenjem Sunca.
Pre ponovne pojave punog Meseca, javlja se i faza prve četvrti, kada vidimo desnu polovinu Mesečevog diska. Period potreban Mesecu da promeni sve faze iznosi oko 29,5 dana i za oko dva dana se razlikuje od perioda potrebnog Mesecu da napravi tačno pun krug oko Zemlje – ova razlika javlja se usled njihovog zajedničkog kretanja oko Sunca.
About Marija Janković
Student Fizičkog fakulteta u Beogradu. Nekadašnja polaznica, a sada mlađi saradnik seminara fizike u Istraživačkoj stanici Petnica i jedna od urednika Viva-fizika portala. Interesovanja: prirodne nauke, informatika, fotografija, istorija i esperanto.
More Posts (55)Share and Enjoy
Tamna energija: od Ajnštajna do Nobelove nagrade za fiziku 2011.
Dec 20th
- Milioni galaksija katalogizovani u okviru SDSS kataloga
23.11.2011. u zadužbini Ilije M. Kolarca prof. Milan Ćirković (AOB, PMF u Novom Sadu) je održao popularno predavanje povodom dodele Nobelove nagrade za fiziku 2011. godine ”za otkriće ubrzanog širenja svemira kroz posmatranja udaljenih supernovih” istraživačima Sol Perlmuter-u, Adam Ries-u i Brian Schmidt-u.
U svom predavanju prof. Ćirković stavlja doprinos ovih istraživača u širi kontekst kosmologije i posmatračke astrofizike i daje pregled aktuelnih istraživanja problema tamne energije i uopšte kosmologije.
Zvučni zapis i PPT prezentacija su dostupni na sledećim linkovima
http://www.kolarac.rs/data/predavanja/20111123-cirkovic-tamna-energija.mp3
http://www.kolarac.rs/data/predavanja/20111123-cirkovic-tamna-energija.ppt
About Mateja Bošković
Student teorijske i eksperimentalne fizike u Beogradu i mladji saradnik na seminarima astronomije u IS Petnica.
More Posts (1)
