Frimen Dajson – Skica za biografiju radoznalog čoveka

Frimen Dajson (Freeman Dyson)

Nakon odlaska ser Freda Hojla (Fred Hoyle) 2001. godine, moglo bi se tvrditi da fizika i astronomija imaju samo još jednu pravu živu legendu – Frimena Dajsona (Freeman Dyson). I tu se sličnost ne završava. Kao i Hojl, i Dajson je, pored dečje radoznalosti bukvalno kosmičkih razmera, čitavog života demonstrirao još jednu osobinu koja se, nažalost, u naučnom svetu ceni podjednako malo kao i u drugim sferama ljudske delatnosti: netrepeljivost prema ljudskoj gluposti, predrasudama, dogmi i birokratskom načinu mišljenja. Kao i Hojla, i Dajsona je to po svemu sudeći koštalo Nobelove nagrade, premda su obojica dali ključne doprinose postignućima koja su nagrađena (u Hojlovom slučaju teorija nukleosinteze, u Dajsonovom kvantna elektrodinamika).

Dajson je rođen 1923. godine u Krautornu (Crowthorne), okrug Berkšajer (Berkshire), u Engleskoj. Još kao tinejdžer pokazivao je izuzetnu sklonost ka matematici, ali njegove studije na Kembridžu bile su prekinute zbog izbijanja Drugog svetskog rata i mobilizacije. 1943. godine bio je upućen, kao i mnogi drugi britanski naučnici i budući naučnici, u istraživačku sekciju Kraljevskog vazduhoplovstva (RAF). Diplomirao je na Kembridžu odmah posle završetka rata 1945. godine.

Dve godine kasnije, dobio je stipendiju Komonvelta da studira fiziku u Sjedinjenim Američkim Državama i proveo je naredne dve godine prvo na univerzitetu Kornel (Cornell) u Itaci, država Njujork, a zatim u slavnom Institutu za moderne studije u Prinstonu, država Nju Džerzi. Mada mu je mentor bio slavni Dž. Robert Openhajmer, Dajson nikada nije završio postdiplomske studije, i verovatno je jedinstveni takav slučaj u savremenoj nauci koji je bio biran u sva najviša akademska zvanja bez doktorata, samo zahvaljujući vrednosti i značaju svojih stvarnih postignuća. Sa manjima prekidima, do današnjeg dana Dajson živi u Prinstonu.

Sa svega 24 godine, 1948. godine, Dajson je dao odlučujući doprinos razvitku kvantne elektrodinamike, zajedno sa američkim fizičarima Ričardom Fejnmenom i Džulijanom Švingerom, te Japancem Sin-Itiro Tomonagom. Ova, po mnogima najsavršenija postojeća fizička teorija, omogućila je da se objasne sve prirodne pojave vezane za svetlost i naelektrisanja. Između ostalog, kako je lepo prikazano u Fejnmenovoj popularnoj knjižici QED – Neobična teorija materije i svetlosti (koja se pojavila i u srpskom izdanju), ova teorija omogućila je predviđanje veličine magnetnog momenta elektrona sa tačnošću većom od debljine vlati kose u odnosu na rastojanje između Njujorka i Los Anđelesa! Fejnmen, Švinger i Tomonaga su za ovo veliko otkriće dobili, mnogo kasnije, Nobelovu nagradu za fiziku (1965), dok se Dajson, verovatno opet zbog neortodoksnog pristupa naučnom svetu i neposedovanja doktorske titule, morao zadovoljiti opštim priznanjem naučne javnosti. Jedan od najvažnijih pojmova ne samo u kvantnoj elektrodinamici, već i u teoriji polja uopšte se, međutim, ne naziva uzalud “Dajsonov propagator“.

Tokom pedesetih godina prošlog veka, Dajson je bio jedan od učesnika i organizatora tzv. Projekta Orion, koji je radio na projektovanju nuklearnog pogona za let do Marsa. Radni model ove letilice bio je uspešno testiran, ali se zbog različitih tehnoloških i ekoloških razloga odustalo od njenog daljeg razvoja. Kasnije je “Orion” često pominjan u kontekstu traženja mogućih pogona za međuzvezdane letelice budućnosti. Dajsonm je ostao jedan od najvećih zagovornika istraživanja i kolonizacije svemira, i gotovo da nijedno od njegovih mnogobrojnih i veoma posećenih javnih predavanja ne prođe bez apela ljudima u tom pravcu. Ova tema i mogući tehnološki metodie za premošćivanje neopisivo velikih rastojanja čak i do najbližih zvezda predstavljaju motiv koji se stalno iznova ponavlja u njegovim knjigama.

Ukoliko smo mi još daleko od međuzvezdanog putovanja, kakav je slučaj sa drugima? Godine 1960. Dajson je ponovo iznenadio svet snagom svoje intuicije kada je u veoma kratkom (jedna strana!) članku u časopisu “Nauka” (Science) lansirao jednu od centralnih ideja čitave oblasti traganja za vanzemaljskom inteligencijom (The Search for Extraterrestrial Inteligence – SETI) i futurologije, takođe veoma poznatu skoro svim ljubiteljima naučne fantastike. Naime razmišljajući o problemima sa kojima se suočava civilizacija naprednija od ljudske, Dajson je uočio da se dva najkrupnija problema, naime problem energije za pokretanje tehnoloških kapaciteta[1] i problem prenaseljenosti, mogu rešiti jednim istim postupkom: izgradnjom sistema kolektora, satelita i orbitalnih stanica koje bi primale znatno veći deo Sunčeve energije od onog milionitog dela jednog procenta koji normalno pada na Zemlju. Sa protokom vremena, ovaj sistem bi praktično prekrio čitavu matičnu zvezdu, i spoljni posmatrač bi umesto zvezde video samo snažan izvor infracrvenog zračenja. Naravno, ovo je ideja Dajsonove sfere, koju su kasnije popularizovali mnogi autori naučne fantastike (Robert Silverberg, Dejvid Niven, Bob Šo, itd.), ali koja se uzima veoma ozbiljno i u SETI krugovima. Nekoliko potraga za takvim infracrvenim izvorima u blizini Sunca je do sada učinjeno, bez rezultata, ali to se i moglo očekivati za tako mali broj ciljanih zvezda. Treba naglasiti da, nasuprot kasnijim razradama, posebno u književnosti naučne fantastike, Dajson orginalno nije smatrao da bi to trebalo da bude kruta sfera (izgleda da je prvi krutu sferu uveo Robert Silverberg u svom romanu Across a bilion years iz 1969. godine), već agregat mnogih malih segmenata (za šta je, uostalom, potreban mnogo manji napor i nivo tehnološkog vladanja nad materijom).

1979. godine Dajson je objavio jedan od svojih najznačajnijih naučnih radova, čiju pravu vrednost će oceniti tek buduće generacije. Opširan članak pod naslovom “Vreme bez kraja: fizika i biologoija u otvorenom svemiru“[2] udario je temelje novoj astrofizičkoj disciplini, fizičkoj eshatologiji, koja se bavi budućom evolucijom nebeskih tela, kao i svemira u celini. Dajson razmatra buduću istoriju otvorenog (večito-širećeg) kosmosa na gigantskim vremenskim skalama: nakon što nastane i poslednja generacija zvezda, svemir će se sastojati od tela male mase i zvezdanih ugaraka (crnih patuljaka, neutronskih zvezda i crnih jama). Ali ni ovi objekti nisu večiti, posebno ako se ispostavi da je (kao što predviđaju mnoge savremene teorije elementarnih čestica) i sam proton, kao osnovna gradivna jedinica materije kakvu poznajemo, nestabilan. U sve hladnijem i sve praznijem svemiru, entropija nastavlja da raste i izgleda kao da svaki oblik života i inteligencije mora biti osuđen na nestanak (makar mu na raspolaganju stajalo i ogromno vreme, milijardama puta duže od dosadašnje starosti svemira). Dajson, međutim, domišljato predviđa mogućnosti da se korišćenjem naprednih metoda skladištenja energije i nekakvog stanja neaktivnosti, nalik hibernaciji, subjektivno procesiranje informacija, dakle i svest, mogu produžiti u neograničenu budućnost. Bez obzira što su kasniji autori osporavali ovaj Dajsonov optimistički zaključak, ostaje činjenica da je ovaj rad otvorio prostor mnogobrojnim savremenim istraživanjima, koja će se svakako intenzivirati u godinama koje dolaze.

Dajson je autor velikog broja naučnih radova, nekoliko univerzitetskih udžbenika, ali ponajviše mnoštva popularnih knjiga. Najpozantije među njima su Uznemiravanje svemira (Disturbing the Universe, 1979), Oružja i nada (Weapons and Hope, 1984; jedna od najdubljih knjiga posvećenih problemu svetskog razoružanja), Poreklo života (Origins of Life, 1985), Beskonačan u svim pravcima (Infinite in All Directions, 1988), Zamišljeni svetovi (Imagined Worlds, 1988) i Sunce, genom i internet (The Sun, the Genome and the Internet, 1999). U njima je izložio svoje uvek orginalne i živopisne ideje iz raznih oblasti prirodnih i društvenih nauka, i ako ih je potrebno okarakterisati jednom rečju, ona bi verovatno bila radoznalost. Od fizike i kosmologije, preko biologije do socioloških i teoloških pitanja, te da sugeriše ne nužno jedinstvene i «očigledne» odgovore.
Konačno, Dajson je poznat i kao veliki zagovornik između nauke i religije. Dobitnik (2000. godine) prestižne Templtonove nagrade za približavanje nauke i religije, Dajson ne krije svoju duboku ličnu religioznost. Sa druge strane, on vidi velike mogućnosti konstruktivnog dijaloga, naročito u oblastima kosmologije i biologije. Kao što je jednom izjavio u svom govoru prilikom prijema ove nagrade: “Nauka je uzbudljiva zbog mnoštva nerazjašnjenih misterija, a religija je uzbudljiva iz potpuno isto razloga. Najveće zagonetke tiču se našeg postojanja kao svesnih bića u majušnom uglu ogromnog univerzuma“.

Preuzeto iz časopisa Mladi fizičar 94

Slučajni tekstovi

About Milan Ćirković

Milan M. Ćirković (1971) je naučni savetnik Astronomske opservatorije u Beogradu, vanredni profesor na Prirodno-matematičkom fakultetu pri Univerzitetu u Novom Sadu i Research Associate na Future of Humanity Institute, Oxford University. Odbranio je doktorat iz fizike na Državnom univerzitetu Njujorka u Stoni Bruku u SAD 2000. godine, gde je prethodno magistrirao iz astro i geo-nauka 1995. godine. Njegovi glavni istraživački interesi su u oblastima kosmologije, astrobiologije i filozofije nauke. Objavio je do sada 5 knjiga i oko 160 naučnih, stručnih i preglednih radova u istraživačkim časopisima i u zbornicima radova sa međunarodnih konferencija. Ko-uredio je antologiju Global Catastrophic Risks (Oxford University Press, Oxford, 2008), koja je pozitivno ocenjena i predstavljena u svim svetskim naučnim glasilima, uključujući Nature i Science. Preveo više naučno-popularnih knjiga na srpski jezik, između ostalog i slavno delo Ser Rodžera Penrouza Carev novi um (Informatika, Beograd, 2001).

Web | More Posts (4)

Širi dalje